تبلیغات
گلبانگ نور - كانون فرهنگی و هنری حضرت علی اصغر(ع)مسجدحاج رضا شهانق - مطالب شهریور 1397

آیین‌های کهن و متفاوت عزاداری محرم در شهر‌های مختلف
روزنامه قانون: زیارت در كنار سیاحت یكی از بخش جدا نشدنی از زندگی ایرانیان است. گردشگری مذهبی از دیرباز مورد توجه مردم این سرزمین بوده است؛ آن زمانیكه ایرانیان ماه‌ها سختی سفر را به‌جان میخریدند تا به خانه خدا سفر كنند. هم‌اكنون گردشگری مذهبی یكی از پر رونق‌ترین بخش‌های این صنعت نوپا در كشور است و به‌جرات میتوان گفت درصد بالایی از درآمد گردشگری كشور را نیز به‌خود اختصاص داده است.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

وجود صدها اماكن مقدس در ایران، بازار گردشگری مذهبی را بسیار داغ كرده است. باتوجه به نزدیك شدن به واپسین روزهای فصل تابستان، موج دوم سفرهای تابستانی در كشور آغاز شده و از آنجایی كه این روزها با ایام شهادت سالار شهیدان امام حسین(ع) نیز مصادف شده؛ میتواند فرصت مناسبی برای گردشگری مذهبی و آشنایی با كهن‌ترین آیین‌ عزاداری اقوام ایرانی در محرم باشد.

شكوه آیین محرم در سرزمین بادگیرها

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

شكوه عزداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا، آیین نخل‌برداری است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمی آورند. نخلی از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سرو که هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد، اما به این نام خوانده می‌شود. مراسم نخل‌برداری از ویژگی‌های منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزیین و عَلَم کردن و حمل آن در روز عاشورا برگزار می‌شود.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

دربرخی موارد، زرتشتیان یزد هم در ساختن نخل‌ها، همیاری و همکاری دارند. آن‌ها حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذین‌بندی و آماده کردن نخل‌ها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل و آبادی صورت می‌گیرد. برخی‌ها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف می‌کنند تا در زمان کهنسالی آن ساقه‌هایش را صرف مرمت نخل کنند. نخل‌های بزرگ، پس از تزیین، چندین تُن وزن پیدا می‌کند و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است؛ مثلا نخل‌های میدان امیر چخماق، میدان امام تفت، میدان مهریز، هر یک به زور ده‌ها نفر نیاز دارد.


روز «یا عباس یا عباس» در شاهرود

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود روز«یاعباس یا عباس» نامیده شده و مراسم طوق‌بندان در این روز بر پا می‌شود. این نشانه از سه قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی‌ مانند مشبک به شکل قلب و زبانه‌ فولادی به عرض تقریبی 10 سانتی‌متر و طول یک متر تشکیل می‌شود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) است.پس از جامه به تن کردن بدنه طوق با پارچه‌های مشکی، سبز و غیره در این روز توسط سادات و پیرغلامان اباعبدا... الحسین(ع) انجام می‌شود.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین طوق شهر، طوق «بابا علی» نام دارد. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی می‌کنند. در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد. هر طوق بنا بر سال‌های گذشته در مقابل خانه افرادی که نذر دارند، با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات توسط سادات یا پیرغلامان تکایا و مساجد ادا می‌شود؛ پس از جامه شدن همه طوق‌ها، در ساعت چهار بعد از ظهر، عده‌ای از بزرگان تکیه‌ها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه می‌کنند، در جلوی دیگر عزاداران به حرکت در می‌آیند؛ در مقابل آن‌ها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمان تکیه بازار حمل می‌شود. این بیرق به حضرت عباس (ع) منتسب بوده و رنگ سفید آن از عزیمت آن حضرت برای آوردن آب و نه جنگ‌طلبی حکایت دارد.


آیینی كه در یونسكو ثبت شد

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

مراسم قالی‌شویان مشهد اردهال کاشان، یكی از مهم‌ترین آیین مذهبی در كشور است كه در یونسكو نیز به ثبت جهانی رسیده است. این مراسم قدمتی چند هزار ساله دارد و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی ایران شناخته می‌شود.هر ساله با نزدیک شدن به دومین جمعه ماه مهر، تکاپویی در میان مردم فین کاشان و ساکنان روستای خاوه اردهال راه می‌افتد که خبر از فرا رسیدن زمان برگزاری یکی از مراسمات آیینی و مذهبی مهم می‌دهد که قالیشویان نام دارد و در آستان مقدس امامزاده سلطان علی بن محمد باقر ( ع ) در مشهد اردهال برگزار می‌شود.این مراسم که به‌عنوان جمعه قالی یا قالی شورو نیز شهرت دارد، تنها آیین مذهبی در دنیای اسلام است که به تاریخ شمسی برگزار می‌شود و پس از گذشت سالیان بسیار، هنوز هم شکوه و عظمت خاصی را به نمایش می‌گذارد.مراسم قالیشویان یکی از آیین‌های کهن ایران با قدمتی بیش از هزار سال است که همچنان به دست مردمان این سرزمین حفظ و تقویت می‌شود. به عقیده کارشناسان، دیرینگی و تاریخی بودن این مراسم و جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی آن، شایستگی ثبت در فهرست میراث ناملموس یونسکو را داشته است و به همین سبب نام آن از دسامبر ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. مراسم قالیشویان برای زنده نگه داشتن یاد امامزاده سلطان علی بن محمد باقر ( ع ) و سوگواری در شهادت ایشان برگزار میشود. مردم و اهالی فین کاشان که از حامیان آن حضرت بودند، وی را به این دیار دعوت كردند. زمانی که ایشان قصد ترک کاشان را به مقصد مشهد اردهال داشتند، در ۲۷ جمادی الثانی سال ۱۱۶ هجری قمری به هنگام نماز و دعا به شهادت رسیدند و دشمنان در محلی موسوم به قتلگاه سر مبارک ایشان را از بدن‌شان جدا كردند.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

دو روز پس از شهادت، اهالی فین خبردار شدند و با بیل، چوب و چماق قدم به اردهال گذاشتند و پس از جنگ با سپاه کفر توانستند در روز سوم شهادت، به پیکر مطهر ایشان دست پیدا کنند. مردم شهر برای دفن جسد، ایشان را در قالی سجاده اش پیچیدند و روی دوش گذاشتند؛ سپس با ذکر حسین حسین به کنار نهر باریکرسف که امروزه به چشمه شازده حسین ( ع ) شهرت دارد، رفتند و جنازه را بر زمین نهادند.جسد نیاز به غسل داشت، به همین منظور عده ای سپاهیان خدا با سلاح های خود به جنگ با کفار پرداختند و عده ای دیگر با چرخیدن به دور خود سعی در پراکندن دشمن و حفظ جسد داشتند تا دیگران بتوانند آن را شست‌وشو دهند. سپس با تلاش بسیار توانستند جسد پاک ایشان را تطهیر کرده و به خاک بسپارند. از آن پس به یاد این واقعه و حوادثی که در خاکسپاری ایشان به وقوع پیوست مراسمی را برگزار می‌کنند تا یاد آن بزرگوار و یاران شهیدش را زنده نگه دارند؛ مراسمی که امروز از آن با عنوان قالی‌شویان یاد می‌شود.


طشت‌‌گذاری آذریها

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

عزاداری شهرهای آذربایجان و اردبیل با دو رسم خاص «طشت گذاری» و دسته‌های «شاخسی، واخسی» معروف است که با مرثیه‌ها و آداب خاصی برگزار می‌شود. دسته‌های عزاداری «شاخسی، واخسی» (شاه حسین، وای حسین)، بنابر سنت دیرینه آذربایجانیان، همه ساله از دهه آخر ماه ذیحجه، فعالیت خود را شروع می‌کنند.به این شکل که دسته‌های عزاداری شاخسی، واخسی، از چند روز مانده به ماه محرم، شب‌ها در حسینیه‌ها و مساجد تشکیل شده و با حضور عزاداران، در صف‌هایی طویل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابان شده و مرثیه‌ها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهیدان و یارانش سرمی‌دهند. اوج این مراسم درظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداری ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسی، واخسی»، پس از طی كردن مسیری طولانی نهایتا خود را به خیمه‌های به آتش کشیده شده (نماد خیمه‌های امام حسین(ع) و یارانش در کربلا) رسانده و به سوگ واقعه می‌نشینند.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

رسم دیگر، «طشت‌گذاری» یا «طشت‌گردانی» بوده که منسوب به اردبیل، به‌طور خاص و مردم آذربایجان به طور عام است. در این آیین، طشت، نماد مشک سقای کربلا، نماد آب رود فراتی است که به روی حسین(ع) و یارانش بسته شد؛چرا که واقعه کربلا و بسته شدن فرات به روی امام حسین(ع)، یاران‌شان و ایثارگری‌های سقای کربلا برای رساندن آب به تشنگان و حماسه آفرینی آنانی که با لبانی تشنه به شهادت رسیدند، به یقین قداست و جایگاه والای آب را در فرهنگ شیعیان و به‌خصوص ایرانیان، بیش از پیش عمق بخشیده است تا آنجا که انعکاس این امر را در فرهنگ مردم و به‌خصوص در شکل‌گیری آداب و رسوم و آیین‌های آن‌ها شاهد هستیم.


تاسوعا و عاشورا در ابیانه

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

ابیانه از روستاهای تاریخی ایران با مردمانی اصیل و سنتی است که به سنن خود بسیار پایبندند. محرم و عزاداری های آن، یکی از مهم‌ترین و پر شورترین مراسم‌های مذهبی آن‌هاست.اهالی ابیانه، حتی اگر مهاجرت کرده و به شهرهای دیگر رفته باشند، خود را برای سوگواری های حسینی به ابیانه می رسانند؛ به طوری که در دو روز تاسوعا و عاشورا حدود چهار هزار نفر جمعیت در ابیانه به عزاداری شهادت اباعبدا... حسین (ع) می پردازند.نکته جالب توجه در این روستا، پوشش مردان و زنان ابیانه است که تحت هر شرایطی آن را حفظ می‌کنند، حتی در عزاداری ها و محرم...مردم ابیانه همانند مردم دیگر نقاط ایران برای این روز تاریخی، رسم های خاص خود را دارند و از شب تاسوعا خود را مهیا می کنند. « ذاکری» مراسم خاص شب تاسوعای حسینی است که در آن مردم در مسجد «یسمان» دور هم جمع می شوند و نوحه هایی را با نوای و آهنگ های خاص خود می خوانند.در صبح و پیش از شروع عزاداری‌های ظهر تاسوعا، مردهای محله «هرده» جلوی امام زاده جمع شده و باحرکت عَلَمی مزین به پارچه های قرمز به سمت خانه‌هایی می‌روند که از محرم سال گذشته تا امسال، عزیزی را از دست داده‌اند.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

خانواده های عزادار نیز جلوی در منزل خود خیرات و نذری می گذارند و اهالی که برای عرض تسلیت می آیند از آن ها برداشته و فاتحه ای نثار روح مرحوم کنند.علمی که در جلوی این جمعیت به حرکت در می آید به « پارسا» معروف است؛ به همین خاطر به این مراسم پرسه یا پرسا گفته می شود. برخی به آن «علم قاسم» می‌گویند که به یاد حضرت قاسم علم بلند و گردانده می شود.جالب است بدانیم تا زمانی که مراسم «پرسه» تمام نشود، نخل گردانی پایین دهی‌ها شروع نخواهد شد.یکی از جذاب‌ترین و قدیمی ترین مراسم های روز تاسوعا در ابیانه، جغجغه زنی است که برای اهالی این روستا و مهمانانش بسیار جالب و دوست داشتنی است. این مراسم مختص ابیانه و باقی‌مانده از روزگار باستان است که برای دیدن آن باید به این روستا رفت.جغجغه، ابزاری چوبی است که بر هم می‌کوبند. سوگواران حسینی جَغجَغه ها را از روی پله های مسجد برداشته و بعد از تشکیل صف و شروع نوحه خوانی دو جغجغه را به هم می کوبند و صدای چِک‌چِک در ترکیب صدای طبل و سنج، فضایی خاص و نوایی شنیدنی و جذاب را به وجود می آورد.در طول مسیرِ گذرِ هیات جغجغه زن، افرادی که عزیزی از خانواده خود را از دست داده اند، در مسیر نشسته و نذری پخش می کنند.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

نکته جالبی که در این مراسم وجود دارد، نوحه های آن است که در دستگاه های موسیقی ایران خوانده می شوند و از سبک های «یک‌ضرب»، «سه‌ضرب» در «دستگاه شور» و «پشت سر هم» در جغجغه زنی بهره می برد.مراسمی حزن‌انگیزی در صبح عاشورا توسط مردم ابیانه اجرا می‌شود که دل هر انسانی را در ابیانه به صبح کربلا پیوند می‌دهد و اشک از دیدگان همه جاری می شود.مراسمی بی ریا به نام «طلوع خوانی» که پیش از اذان صبح تاطلوع آفتاب ادامه دارد و در آن اشعاری از مصیبت این روز می‌خوانند و پس از آن به سمت حسینیه می روند تا نماز صبح را اقامه کنند. پس از نماز از مردم با آش شله قلمکار و حلیم پذیرایی می شود.


چاووش عزا در كاشان

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

در آخرین روز ذیحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان مردم و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع می‌شوند. بیشتر اعضا ی این دسته مداحان اهل بیت(ع) هستند كه هر كدام در مسیر راه اشعاری را در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا می‌خوانند. با نگاهی به تاریخ عزاداری سنتی در كاشان و شهرهای همجوار آن، همچون نطنز، آران و بیدگل و اردستان به برخی آیین‌های سنتی ازجمله نخل گردانی و حمل خیمه‌گاه حسینی و شهدای كربلا بر می‌خوریم كه در زمان آل‌بویه مرسوم بوده و در زمان قاجار نیز با برپا كردن تكیه‌ها، آیین‌های تعزیه رونق بیشتری گرفته است. عزاداری‌های سنتی در شهر كاشان سابقه‌ای طولانی دارد؛ به طوری که سابقه برپایی عزاداری در چند هیات به بیش از دو قرن می‌رسد.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

مجلس روضه‌خوانی بیت آیت‌ا... مدنی كه بیش از دو قرن نسل به‌نسل بر پا می‌شود. یك قرن از سابقه برپایی مجلس روضه‌خوانی در بیت آیت‌ا... یثربی در مسجد حبیب ابن موسی (ع) می‌گذرد و مجلس روضه‌خوانی در مسجد «درب یلان» از طرف مرحوم حاج ارباب حسن تفضلی دو قرن پیش از پدر وی به یادگار مانده كه هنوز همه ساله برگزارمی‌شود. مراسم «توغ»‌برداری در كاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است. زمان برداشتن توغ در كاشان معمولا در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم است، مرسوم است كه دسته‌های عزاداری به دنبال آن به بازار رفته و در پای آن عزاداری می‌كنند.


چایینه زنان در ایلام

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

در ایام محرم بیشتر مردها در سوگواری سالار شهیدان امام حسین (ع ) و یارانش، نقش فعال‌تری دارند اما در میان مردم ایلام، زنان در رسم «چایینه» دیگر تنها شاهدان اندوهگین نیستند و مراسم ویژه‌ای دارند؛ از جمله این چایینه‌ها می‌توان به چایینه حضرت قاسم (ع) در روز هفتم، چایینه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم، چایینه امام حسین (ع ) در روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره داشت.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

به طور مثال در چایینه قاسم، بر تن دختری جوان و ازدواج نکرده لباس عروسی می‌پوشانند و پس از آن چایینه خوان‌ها، این رسم را به جا می‌آورند.


عزاداری به‌وسعت یك شهر

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

زنجان شهر کوچکی است و جمعیت آن به پانصد هزار نفر هم نمی‌رسد، اما سال‌هاست که درعصر روز هشتم محرم به یاد سقای دشت کربلا چندین هزار عزادار از حسینیه اعظم به سوی امامزاده ابراهیم شهر حرکت می‌کنند که حتما تصاویرش را در تلویزیون دیده‌اید. در سال‌های اخیر بیش از 200 هزار نفر در این دسته شرکت می‌کنند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی از اهالی استان‌های آذری زبان همسایه و حتی کشور آذربایجان خود را به زنجان می‌رسانند تا در این آیین بی‌نظیر شرکت کنند.کثرت نذورات از سراسر جهان از جمله چندین هزار گوسفند اهدایی و قربانی کردن آن‌ها پیشاپیش دسته، صحنه جالبی را خلق می‌کند. این گوسفندهای نذری به حدی است که می‌توان حسینیه اعظم زنجان را دومین قربانگاه مسلمانان جهان پس از منا نامید!

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

در این دسته نه علم‌کشی می‌کنند و نه از زنجیر‌زنی و طبل دهل رایج در دسته‌های عزاداری خبری است؛ فقط سیل انسان‌های عزاداری است که نوحه‌های سنتی و قدیمی را زمزمه می‌کنند و بر سر و سینه می‌زنند. مسجد حسینیه اعظم زنجان و گرمابه قدیمی آن در جنوبی‌ترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محله‌ای معروف به «سیدلر» واقع شده كه به دروازه جنوبی شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده و براساس كتیبه‌ای كه بر سردر ورودی گرمابه این مجموعه قرار دارد، تاریخ تجدید بنای آن به عهد ناصرالدین شاه بازمی‌گردد.


نوای غم‌انگیز محرم در بوشهر

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

آوای غم انگیز نوحه خوانی و نوازندگی سنج و دمام بوشهری‌ها در ماه محرم و صفر حکایت از دردها و غم‌های فراوان آن‌ها دارد. سینه زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار می‌شود. سینه زنی بوشهری به این صورت است كه نوحه‌خوان در وسط می‌ایستد و بین 5 تا 20 حلقه انسانی دور او تشكیل می‌شود. سینه‌زن‌ها به صورت دایره‌ای می‌چرخند و حركت پای آنان با نوای نوحه‌خوان هماهنگی دارد؛ صحنه‌هایی بسیار تماشایی و شور انگیز که هر بیننده‌ای را تحت تا ثیر قرار می‌دهد.این نوع سینه‌زنی حالا از بوشهر به بقیه شهرهای جنوب هم راه یافته است. اوج اجرای سینه‌زنی، هنگام اعلام واحد توسط نوحه‌خوان است که در آخرین لحظات سینه‌زنی و دمام که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا می‌گوید «واحد» و گروه سینه‌زن یک صدا جواب می‌دهند «ا... واحد» و نوحه‌خوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا می‌خواند.از قدیمی‌ترین محله‌های بوشهر که از قدیم‌الایام مردم به برپایی مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان پرداخته‌اند، چهار محل است که ازشب‌های ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهری‌ها به آنجا می‌روند.

گردشگری مذهبی در واپسین روز‌های تابستان

در «شام غریبان» بوشهری‌ها در حالی که علم‌ها را به ‌صورت خوابانده حمل می‌کنند با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیه‌ها با خاموش کردن چراغ‌ها و در فضای تاریک در غم شهدای دشت کربلا و حالات خاندان رسول‌ا...(ص) اشک ماتم می‌ریزند. کسانی که برای دیدن عزاداری به بوشهر می‌روند، باید بدانند که آنجا غذاهایی كه به صورت نذری پخته می‌شوند، بیشتر محلی هستند. در صبحانه، نان لو‌اش بوشهری با سبزی و گوشت پخته و بین عزاداران پخش می‌شود. ناهار و شام هم بیشتر شكر پلو با شكر و زعفران و قیمه بوشهری با گوشت و نخود له شده می‌پزند.



تاریخ : نوزدهم شهریور 97 | 01:04 ب.ظ | نویسنده : محمّدپارسا كریم نژاد

هفته نامه سلامت - دکتر غلامرضا کردافشاری*: حکمای ایران زمین، سال‌ها پیش از شکل‌گیری و تکمیل تعریف «سلامت» توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO)، توصیفی کامل و جامع از تندرستی (صحت) ارائه کردند. «صحت» حالتی است که در آن تمام عملکرد انسان، صحیح و سالم و بدون هرگونه اختلال و نقص انجام بگیرد.

سازمان جهانی بهداشت نیز سلامت را برخورداری از آسایش کامل جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی تعریف می‌کند. هرآنچه در این تعریف نگنجد، بیماری تلقی خواهد شد. درواقع ابتدا سلامت تعریف می‌شود و سپس بیماری برپایه آن معنی می‌یابد.

پایه و مبدا آفرینش انسان، به صورت سالم و کامل است و بیشتر بیماری‌ها در اثر افراط و تفریط و رعایت نکردن اصولی ایجاد می‌شوند که حکمای گذشته آن را 6 اصل ضروری حیات یا «سته ضروریه» نام نهاده‌اند.

حتی بعضی بیماری‌های ارثی، به علت رعایت نکردن همین اصول توسط والدین یا اجداد، به نسل‌های بعدی منتقل می‌شوند. در ادامه با سته ضروریه از جمله هوا، خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، خواب و بیداری، حرکت و سکون بدنی، حرکت و سکون نفسانی، استفراغ و احتباس، بیشتر آشنا خواهید شد.

۶ اصل ضروری حیات از دیدگاه طب سنتی

هوا

هوا یکی از پراهمیت‌ترین اصول سته ضروریه است چرا که بدون آن، شعله حیات انسان در دقایقی اندک، خاموش می‌شود. هدف از تنفس، فراهم کردن اکسیژن برای بافت‌های بدن و برداشت دی‌اکسیدکربن از آنهاست. حکمای طب ایرانی در گذشته تنفس را به‌عنوان دریافت هوای پاک و خنک از طریق جمیع منافذ بدن به‌ویژه منافذ بینی و دهان (که اتصال به ریه و شرایین دارند) و خروج بخارات حاوی فضولات بیان می‌کردند.

به عقیده آنها، هوای پاک و خنک خارجی به دنبال ورود به بدن بر روح و حرارت غریزی تاثیر می‌گذارد و جایگزین بخارات گرم حاوی مواد دفعی بدن می‌شود. سپس این بخارات به کمک بازدم از بدن خارج می‌شوند. انسان نباید برای ادامه حیات به تنفس در هر هوایی تن بدهد، بلکه باید درباره کیفیت هوایی که تا این اندازه با زنده ماندن و سالم زیستن او ارتباط تنگاتنگ دارد، گفت‌وگو کند و وضعیت کنونی را به چالش بکشاند و راهکارهای برون‌رفت از مشکلات و مسائل مربوط به آن را بررسی کند.

تغییرات هوا بر دو گونه است؛ طبیعی و غیرطبیعی. تغییرات طبیعی هوا مربوط به تغییر معمول فصل‌ها می‌شود که در تابستان، گرم و در زمستان، سرد است. تغییرات غیرطبیعی هوا خود به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ تغییرات مضر مانند آلودگی هوا و پیدایش بیماری‌های عفونی و دیگری تغییرات غیرطبیعی غیرمضر که خود به علل زمینی (تغییرات هوا در اثر عرض جغرافیایی شهر، مجاورت کوه یا دریا، وزش باد و نوع خاک) و علل آسمانی (مثل کسوف خورشید) ایجاد می‌شوند.

آلودگی هوا، یکی از مهم‌ترین تغییرات مضر و غیرطبیعی هواست که امروزه در شهرهای بزرگ و پرجمعیت، زندگی بسیاری از افراد را در معرض خطر قرار داده است. تنفس در هوای آلوده، به‌تدریج موجب مسمومیت می‌شود و بر تمام اندام‌های بدن تاثیر می‌گذارد. برای کاهش خطرات آلودگی هوا ابتدا باید به پاک‌سازی بدن از اخلاط نامناسب توجه کرد زیرا ازدیاد این اخلاط در عملکرد درست طبیعت یا قوه مدبره بدن و توانایی آن در مبارزه با عوامل بیماری‌زا مانند آلودگی هوا، اختلال ایجاد می‌کند. پس از پاک‌سازی بدن تحت نظر پزشک، می‌توان برای کاهش عوارض آلودگی هوا از بعضی مواد مغذی مثل ویتامین‌ها، مواد معدنی و... نیز کمک گرفت. در ادامه به مهم‌ترین این مواد اشاره می‌شود.

ویتامین A: این ویتامین را می‌توان با مصرف خیار، کره، کرفس، کدو حلوایی، گوجه‌فرنگی، هویج، تره‌، پیازچه، نخودفرنگی، اسفناج، جعفری، نعناع، نارنگی، آلبالو و... دریافت کرد.

ویتامین E: این ویتامین در آجیل و روغن‌های گیاهی مثل روغن جوانه گندم، سویا، بادام، گردو، فندق، ذرت، دانه کتان و زیتون یافت می‌شود.

ویتامین C: این ویتامین را می‌توان با مصرف مرکبات، توت‌فرنگی، تره، شوید، اسفناج، جعفری، نعناع، کلم و... تامین کرد.

سلنیوم: این ماده معدنی از سلول‌های ریه مانند یک سپر در مقابل آثار آلودگی هوا محافظت می‌کند. برای دریافت آن می‌توانید از غلات با پوست مثل نان سبوس‌دار گندم یا جو دوسر، گوشت مرغ، بوقلمون و ماهی استفاده کنید.

۶ اصل ضروری حیات از دیدگاه طب سنتی

کلسیم: این ماده معدنی، میزان جذب فلزات سمی موجود در آلاینده‌های هوا را کاهش می‌دهد. کلسیم در لبنیات، پسته، بادام، انجیر خشک، کشمش، لوبیا سبز، تره، شوید، لپه، اسفناج، نعناع، جعفری، ریحان و... یافت می‌شود.

منیزیم: از دیگر مواد معدنی است که باعث بهبود در تنفس می‌شود. برای دریافت آن می‌توانید از غلات و سبزیجات استفاده کنید.

آلفالیپوییک اسید: این ماده به خنثی شدن رادیکال‌های آزاد موجود در محیط کمک می‌کند. برای دریافت آن، اسفناج و کلم را در برنامه غذایی خود بگنجانید.

آنزیم Q10: این آنزیم به افزایش جذب اکسیژن و خنثی شدن اثر مواد حساسیت‌زا کمک می‌کند. گوشت ماهی، گوشت پرندگان، بادام زمینی و اسفناج حاوی Q10 هستند.

خوردن و آشامیدن

نوع مواد غذایی و زمان مصرف آنها باید به گونه‌ای تنظیم شود که به حفظ شرایط پایدار بدن کمک کند. طبق مبانی طب سنتی، انسان‌ها، حیوانات، گیاهان و جمادات همگی از 4 عنصر اصلی به‌وجود آمده‌اند؛ آتش، هوا، آب و خاک. آتش دارای کیفیت گرم و خشک، هوا دارای کیفیت گرم و تر، آب دارای کیفیت سرد و تر و خاک دارای کیفیت سرد و خشک است. تاثیر این 4 رکن و کیفیات آنها روی هم، کیفیتی جدید ایجاد می‌کند که به آن «مزاج» می‌گویند.

مزاج درواقع به معنای کیفیتی است که در نتیجه کنش و واکنش بین کیفیت‌های متضاد عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش) ایجاد می‌شود. مزاج بین انسان‌ها، طیف بسیار گسترده‌ای دارد، طوری که مزاج هیچ دو فردی دقیقا یکسان نیست. مواد غذایی نیز مانند بدن انسان از ارکان چهارگانه تشکیل شده‌اند و هر کدام کیفیت و مزاج خاص خود را دارند.

این موضوع باعث می‌شود نوع مواد غذایی مصرفی بر خصوصیات جسمی و روانی افراد تاثیر بگذارد. چنانچه برخی اظهار می‌دارند با خوردن مواد غذایی با طبیعت گرم مثل خرما، دارچین، زنجبیل و انجیر دچار خشکی دهان و گاهی سوزش و خارش یا یبوست می‌شوند یا با خوردن مواد غذایی با طبیعت سرد مثل لیمو، اسفناج، خیار، کدو و امثال آن سست و بی‌حال ‌شده یا دچار نفخ شکم می‌شوند و آب از دهانشان جاری خواهد‌شد اما در عین مقابل با خوردن مواد غذایی گرم، مثل انجیر، زیره، دارچین و زنجبیل علائم فوق در ایشان برطرف می‌شود.

بنابراین برای حفظ تعادل عملکرد اعضا و بافت‌های مختلف بدن، هر فرد باید از مواد غذایی مناسب با توجه به مزاج خود استفاده کند. از خصوصیات مزاج‌های مختلف میان انسان‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

افراد دارای مزاج گرم و خشک: لاغر اندام هستند و رنگ چهره متمایل به زردی دارند. تحمل گرما را ندارند و خوابشان کم است. عطش زیاد و دهانی خشک دارند. زود عصبانی شده و زود آرام می‌شوند. افرادی پرجنب‌وجوش و پرانرژی هستند.

 افراد دارای مزاج گرم و تر: افرادی درشت‌اندام، دارای پوستی سرخ و سفید و موهایی پرپشت هستند، تحمل گرما و سرمای زیاد را ندارند اما در کل تحمل سرما برایشان راحت‌تر است. انسان‌هایی شجاع، جسور و مهربان و معمولا پیشرو و رهبر گروه هستند.

 افراد دارای مزاج سرد و تر: افرادی چاق با پوست سفید و موهایی کم‌پشت هستند. کمتر تشنه می‌شوند و دهان مرطوبی دارند. افرادی کم‌انرژی، کند، صبور و آرام هستند.

 افراد دارای مزاج سرد و خشک: افرادی لاغراندام و کم‌خواب هستند و معمولا پوست تیره و خشکی دارند. همچنین دقیق، منظم و محاسبه‌گر هستند.

خواب و بیداری

در طب سنتی، خواب و بیداری از ارزش خاصی برخوردارند. به عقیده حکما، روح که منشاء حس و حرکت اعضای بدن است، طی فعالیت‌های مختلف روزانه تحلیل می‌رود و نیاز به تمدد و بازگشت دارد. این مورد با خواب قابل‌تامین است. در خواب به علت توجه طبیعت به درون بدن تمام افعال درونی بدن، تقویت و تنظیم شده و تجدید قوای مغزی میسر می‌شود.

افرادی که مزاجشان مرطوب است (مزاج سرد و تر و گرم و تر) خواب بیشتری دارند و افراد دارای مزاج سرد و خشک یا گرم و خشک با خواب کمتر نشاط لازم را به دست می‌آورند. حرارت غریزی در خواب توجه بیشتری به درون بدن دارد و ابتدا اعمال درونی بدن مثل هضم و جذب را تقویت می‌کند اما در صورت طول کشیدن خواب، به تحلیل رطوبت بدن می‌پردازد و موجب خشکی می‌شود. بنابراین هم خواب طولانی و هم بی‌خوابی طولانی برای بدن زیان‌آور هستند و همواره باید تعادل میان این دو را رعایت کرد.

شرایط خواب معتدل و مطلوب

خواب باید پس از گذشتن غذا از معده باشد (حدود 3 ساعت پس از صرف غذا) چرا که خواب هنگام پر بودن معده از غذا، باعث اختلال در هضم، ایجاد نفخ و دیدن خواب‌های ترسناک می‌شود.

خواب نباید در حالت گرسنگی باشد زیرا در این شرایط رطوبت بدن بیش از حد تحلیل می‌رود و موجب لاغری بدن می‌شود.

خوابیدن زیر آفتاب مضر است زیرا باعث حرکت اخلاط و تحریک صفرا می‌شود. در این شرایط، بخارات به سوی مغز صعود می‌کنند و باعث ایجاد سردرد می‌شوند.

خواب روز مفید نیست زیرا باعث فساد رنگ چهره، عدم تحلیل فضولات و اختلاط آنها با خون می‌شود. اگر فردی عادت به خواب روز دارد، بهتر است به‌تدریج آن را ترک کند؛ البته به جز خواب قیلوله که زمان آن قبل از ظهر است و باعث برگشت رطوبت به بدن و تقویت حرارت غریزی می‌شود. نتایج مطالعات جدید نشان داده‌اند خواب قیلوله باعث کاهش فشارخون، کم کردن استرس، تقویت ذهن و بهبود عملکرد شناختی مغز و حافظه می‌شود و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های عروق کرونر را کاهش می‌دهد.

 خواب معتدل 6 ساعت است. خوابیدن نباید بیشتر از 10 ساعت طول بکشد.

 محل خواب باید پاکیزه، نرم و دور از بوهای ناخوش و جانوران موذی باشد.

هنگام خواب در هر فصلی بهتر است روی بدن را بپوشانید زیرا حین خواب، حرارت به داخل بدن میل می‌کند. بنابراین ظاهر بدن سرد می‌شود و با اندک نسیمی که به او برسد تحت تاثیر قرار می‌گیرد. این شرایط ممکن است زمینه‌ساز بیماری شود.

حرکت و سکون بدنی (ورزش)

۶ اصل ضروری حیات از دیدگاه طب سنتی

از دیدگاه طب سنتی، ورزش یکی از اصول مهم حفظ تندرستی است و به درمان بیماری‌ها کمک می‌کند. ورزش در دفع فضولات باقیمانده از هضم غذا نیز نقش دارد. اگرچه فضولات ناشی از هضم غذا به روش‌های مختلف مثل ادرار، مدفوع، تعریق و ... از بدن دفع می‌شود، همواره مقدار کمی از آن در بدن باقی می‌ماند.

تجمع این فضولات به مرور زمان باعث آسیب به بدن می‌شود. حرکت و ورزش با ایجاد حرارت و گرمی در بدن، این فضولات را گداخته ‌کرده و از طریق عرق از بدن دفع می‌کند. این حالت باعث احساس نشاط و سبکی و تقویت اشتها و هاضمه بعد از یک ورزش متعادل می‌شود.

ورزش با تحلیل رطوبت‌های زائد موجود در عضلات و اعصاب، باعث تقویت آنها می‌شود و از بروز بیماری‌های ناشی از ازدیاد رطوبت در آنها پیشگیری می‌کند. البته ورزش باید در حد اعتدال انجام شود چرا که ورزش بیش از حد علاوه بر دفع فضولات، باعث تحلیل مواد مورد نیاز بدن می‌شود و بدن را خشک و لاغر می‌کند.

بنابراین ورزش در حدی توصیه می‌شود که باعث نفس‌نفس زدن و عرق کردن و تغییر رنگ چهره مایل به سرخی شود. با افزایش بیش از حد تنفس و تعریق نیز لازم است ورزش به‌تدریج قطع شود. ورزش در زمان گرسنگی مفید نیست زیرا در این وضعیت بدن به غذا نیاز دارد و ورزش همان مقدار کم از مواد مغذی باقیمانده در بدن را هم تحلیل می‌برد. ورزش کردن بعد از غذا نیز جایز نیست زیرا باعث ورود غذای هضم‌نشده به اعضا و آسیب به آنها می‌شود.

اعراض نفسانی (وضعیت روحی- روانی)

وضعیت روحی- روانی یا اعراض نفسانی تاثیر بسزایی در بیماری و سلامت انسان دارد زیرا این حالات از نفس صادر می‌شوند. نفس مانند یک فرمانروا، قوای بدن را تحت سلطه خود دارد و نفس طاهر باعث پرورش جسمی متعالی و رو به رشد می‌شود. بنابراین توجه به این موضوع و مشورت با افراد متخصص در این زمینه برای حفظ سلامت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

آدمی را فربهی هست از خیال گر خیالاتش بود صاحب جمال

ور خیالاتش نماید ناخوشی می‌گدازد همچون موم از آتشی

استفراغ و احتباس (دفع مواد زائد و حفظ مواد ضروری بدن)

استفراغ در طب سنتی معنای متفاوتی با استفراغ در طب جدید دارد. از دیدگاه طب سنتی، استفراغ به همه روش‌هایی گفته می‌شود که طبیعت با کمک آنها به پاک‌سازی و تخلیه مواد زائد، نامناسب و غیرطبیعی از بدن می‌پردازد. استفراغ برای حفظ حیات، ضروری است. اگر استفراغ انجام نشود، مواد زائد ناشی از فعال و انفعالات بدن (مثل هضم غذا) در بدن باقی می‌ماند و روی هم انباشته می‌شود.

سپس این مواد در اثر حرارت بدن، فاسد و متعفن می‌شوند و بیماری ایجاد می‌کنند. بنابراین لازم است این مواد از راه‌های مختلف مثل ادرار، مدفوع، عرق، عادت ماهانه، دفع گاز از روده، ترشحات واژن، ترشح منی و... از بدن دفع شوند.

البته خروج هریک از این مواد باید به اعتدال باشد زیرا افزایش و کاهش در هر کدام، خود می‌تواند باعث بروز بیماری شود. احتباس نیز از دیدگاه طب سنتی به معنای نگه داشتن مواد داخل بدن برای انجام فعل و انفعالات مناسب روی آنها و فراهم کردن زمینه لازم برای رشد و نمو و سلامت بدن است.

احتباس هم اگر به دلایل مختلف مثل یبوست، گرفتگی یا تنگی در اعضا، غلظت بیش از حد مواد و... از حالت طبیعی خود خارج شود باید تحت درمان قرار بگیرد زیرا در این وضعیت، مواد دچار تجمع بیش از حد در بدن می‌شوند.

نقش استحمام و جماع در حفظ تندرستی

علاوه بر سته ضروریه و 6 اصل آن، اصول دیگری نیز وجود دارند که به حفظ تندرستی کمک می‌کنند. استحمام و جماع از جمله این موارد هستند که در ادامه به اصول آنها اشاره می‌شود:

استحمام: استحمام جزیی جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان است. حمام به پاک‌سازی و رطوبت‌بخشی بدن، باز شدن منافذ پوستی، رقیق شدن مواد و دفع آنها از راه تعریق کمک می‌کند. چند توصیه درمورد استحمام خوب وجود دارد:

-حمام در زمان پر بودن یا خالی بودن معده توصیه نمی‌شود.
- حمام بلافاصله پس از اعراض نفسانی شدید مثل خشم یا شادی بسیار و نیز به دنبال جماع، بسیار مضر است.
- فرد باید هنگام ورود به حمام ابتدا به‌تدریج آب نیم‌گرم را بر سر بریزد و سپس کاملا زیر دوش آب برود.
- توقف زیاد در حمام جایز نیست زیرا باعث سستی و ضعف اعضا و ریختن مواد به سوی آنها و تحلیل مواد مورد نیاز بدن می‌شود.
- افراد گرم‌مزاج بهتر است هنگام خروج از حمام، پاهای خود را با آب سرد و افراد سردمزاج با آب گرم بشویند.
- نوشیدن آب سرد یا مصرف غذا در حمام یا بلافاصله پس از آن کار درستی نیست.
جماع و خوابیدن در حمام مضر است.

جماع: بقای نسل انسان وابسته به توالد و تناسل است و این توالد جز با جماع مرد و زن متصور نیست. جماع از جمله حرکات بدنی و خروج منی از بدن مرد یا زن یکی از استفراغات طبیعی است که بدن انسان به آن محتاج است. اگر جماع برحسب حاجت حین زیاد بودن منی و شهوت انجام شود، حافظ صحت خواهد بود و در غیر این حالت باعث ایجاد بیماری می‌شود. این مساله در مزاج‌های متفاوت، صور مختلفی به خود می‌گیرد.

بدن افراد با مزاج گرم و تر (به‌خصوص اگر جوان و فربه باشند)، منی بیشتری تولید می‌کند و قدرت بیشتری برای جماع دارد. البته این افراد نیز باید اعتدال را رعایت کنند زیرا اگر بر این عمل حرص بورزند یا آن را ترک کنند در هر دو صورت مستعد بیماری‌های مختلف خواهند شد.

بعد از مزاج گرم و تر، شایسته‌ترین مزاج برای جماع، مزاج گرم و خشک است. البته این افراد هم اگر اعتدال را در جماع رعایت نکنند، با ضرری شدیدتر از ضرری که در مزاج گرم و تر درباره آن صحبت شد، مواجه می‌شوند. کثرت جماع در افراد صفراوی‌مزاج نیز موجب خشکی و لاغری بیش از حد بدن و ضعف و فرورفتن چشم‌ها می‌شود. گاهی نیز بیماری‌های سخت‌تری ایجاد می‌کند.

حرارت غریزی بدن افراد با مزاج سرد و تر در صورت جماع، کاهش می‌یابد و دچار سستی اعضای بدن می‌شوند. در افراد با مزاج سرد و خشک نیز جماع بسیار موجب ضعف قلب، کبد و مغز، لاغری و خشکی زیاد و درد مفاصل می‌شود. بنابراین جماع در این دو نوع مزاج باید کمتر از مزاج‌های گرم انجام شود.

*متخصص طب سنتی، استاد دانشکده طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران



  • paper | بک لینک فا | خرید بک لینک